Şah İsmail, Türk tarihinin en karizmatik ve etkili liderlerinden biri olarak, 15. yüzyılın sonunda Doğu Anadolu ve İran coğrafyasında fırtına gibi esmiş bir Türkmen beyidir. Kökeni itibarıyla köklü bir sufi geleneği olan Safeviye Tarikatı’na dayanması, ona hem ruhani hem de siyasi bir güç kazandırmıştır. Küçük yaşta babasını ve abisini kaybetmesine rağmen, sadık Türkmen müritleri tarafından korunmuş ve henüz on dört yaşındayken Tebriz’i alarak tahta oturmuştur. Onun kurduğu devlet, sadece bir hanedan değişikliği değil, Türk dünyasının jeopolitik yapısını kökten değiştiren bir devrim niteliğindedir.

Safevi Devleti’nin temel taşı, “Kızılbaş” olarak anılan Anadolu Türkmenleridir. Şah İsmail, Anadolu’nun içlerine kadar uzanan bir nüfuz ağı kurarak, buradaki Türkmen boylarını kendi bayrağı altında toplamayı başarmıştır. Şamlı, Afşar, Kaçar, Ustaclu ve Tekelu gibi öz be öz Türk boyları, Şah İsmail’i sadece bir hükümdar değil, aynı zamanda mürşit olarak görmüştür. Bu durum, Safevi Devleti’nin askeri ve sosyal yapısının tamamen Türk unsurları üzerine inşa edilmesini sağlamış, devleti bir nevi “Türkmen İmparatorluğu” kimliğine büründürmüştür.

Şah İsmail’in en büyük başarılarından biri, Türkçeyi hem sarayda hem de orduda tek geçerli dil haline getirmesidir. Dönemin diğer Türk devletlerinde Farsça ve Arapçanın edebiyat ve bürokrasi üzerindeki yoğun baskısına rağmen, o, öz be öz Türkçe şiirler yazarak Türk dilinin bayraktarlığını yapmıştır. “Hatai” mahlasıyla kaleme aldığı eserlerinde, Türkçenin duruluğunu ve gücünü kullanarak Türkmenlerin kalbine hitap etmiştir. Bu tutum, onun Türk kültürüne ve kimliğine olan bağlılığının en somut kanıtıdır.

Siyasi açıdan bakıldığında, Şah İsmail’in İran coğrafyasında kurduğu egemenlik, bölgedeki Türk varlığını kalıcı kılmıştır. Bin yıla yakın bir süre boyunca İran’ı yönetecek olan Türk hanedanlarının önünü açan odur. Onun döneminde İran, sadece coğrafi bir terim olmaktan çıkıp, Türk kılıcıyla şekillenen bir siyasi birliğe dönüşmüştür. Şah İsmail, parçalanmış haldeki boyları merkezi bir otorite altında birleştirerek, bölgede Osmanlı Devleti’ne denk bir güç dengesi oluşturmuştur.

Ancak bu yükseliş, kaçınılmaz olarak diğer büyük Türk gücü olan Osmanlı ile karşı karşıya gelmesine neden olmuştur. 1514 yılında gerçekleşen Çaldıran Savaşı, tarihimizin en trajik olaylarından biridir; çünkü her iki tarafta da aynı soydan gelen Türk evlatları karşı karşıya gelmiştir. Yavuz Sultan Selim ve Şah İsmail arasındaki bu mücadele, mezhepsel ayrılıkların ötesinde bir cihan hakimiyeti davasıdır. Çaldıran yenilgisi Şah İsmail için büyük bir darbe olmuş ve ömrünün geri kalanını daha durgun bir siyasetle geçirmesine yol açmıştır.

Şah İsmail’in benimsediği inanç sistemi, Anadolu Türkmenlerinin kadim kültürleriyle harmanlanmış bir Şia anlayışıdır. Bu inanç, merkezi otoriteye başkaldıran göçebe Türkmenler için bir kimlik sığınağı olmuştur. Ancak bu dini tercih, Türk dünyasında yüzyıllarca sürecek olan derin bir mezhepsel kırılmanın da temellerini atmıştır. Bu ayrışma, Türk birliği idealine zaman zaman zarar verse de, Şah İsmail’in Türkmenleri mobilize etme başarısı askeri bir deha olarak tarihe geçmiştir.

Askeri dehası ve teşkilatçılığı, onu sadece bir savaşçı değil, bir devlet mimarı yapar. Safevi ordusunun disiplini ve Şah’a olan mutlak bağlılığı, dönemin gözlemcilerini hayrete düşürmüştür. Şah İsmail, ordusunu sadece silahla değil, ortak bir ülkü ve inançla donatmıştır. Onun “Kızılbaş” doktrini, askeri gücü toplumsal bir dayanışma mekanizmasına dönüştürerek devleti kısa sürede süper güç katına çıkarmıştır.

Günümüzden geriye bakıldığında, Şah İsmail’i sadece mezhepsel bir lider olarak görmek büyük bir eksikliktir. O, Türk halk edebiyatının, Türk dilinin ve Türk savaş sanatının zirve isimlerinden biridir. Azerbaycan’dan Anadolu’ya, Horasan’dan Balkanlar’a kadar geniş bir coğrafyada kültürel izleri hala canlıdır. Hatai’nin nefesleri bugün bile Türk insanının gönlünde yankılanmaya devam etmektedir.

Şah İsmail, hataları ve sevaplarıyla büyük bir Türk hakanıdır. Onun kurduğu devlet, Türk milletinin teşkilatçı yeteneğinin ve askeri gücünün bir anıtı gibidir. Şah İsmail’i anlamak, Türk tarihindeki bütünlüğü görmek ve Türk dünyasının geçirdiği dönüşümleri bilimsel bir süzgeçten geçirmek demektir. O, Türk tarihinin şanlı sayfalarında, elinde kopuzu ve belinde kılıcıyla duran efsanevi bir hükümdar olarak kalmaya devam edecektir.